شەڕی نەبینراو ڕووداوێک لە سێ جیهانی تێکەڵ

 

شەڕی نەبینراو

ڕووداوێک لە سێ جیهانی تێکەڵ

(ئەدەبی، زانستی و فەلسەفی)

نووسەر: محه مه د  فه تاحی

ابان ماه 1405- گه لا ریزان 2726

 

وینه یکه م ئەو بینایە سێ نهۆمیەی کە ئێمە تێیدا دەژین

سەیری ئەم وێنەیە بکە. ئەگەر گەردوون وەک بینایەک ببینین، ئێمە مرۆڤەکان لە نهۆمی ناوەڕاستدا وەستاوین. لە نهۆمی خوارەوەدا (بە ڕەنگەکانی شینەوەر و سەوز)، جیهانێکی بێ ئەندازەی بچووک لە گەردیلە، ڤایرۆس و بەکتریاکان لە جووڵەدایە. لە نهۆمی سەرەوەشدا (بە ڕەنگەکانی نیلی و مۆر)، گەلەئەستێرە زەبەلاحەکان و ئەستێرە بێژمارەکان لە بێدەنگییەکی سارد و شکۆداردا دەسووڕێنەوە. بەڵام خاڵی گرنگ لێرەیە: ئێمە لە نوارێکی زۆر تەنک و زێڕینیندا دەژین (جیهانی ئەندامە زیندووەکان) کە لە نێوان ئەم دوو بێکۆتاییەدا گوشارخراوەتە سەر. ئێمە نە بە قەبارەی گەردیلەیەکین و نە بە گەورەیی گەلەئەستێرەیەک. ئێمە ڕێک لەو سنوورە تەنکەدا وەستاوین؛ ئەو شوێنەی کە ئەم سێ جیهانە بەیەک دەگەن. ئەم وێنەیە یادی ئەوەمان دەخاتەوە کە ئێمە پاشای ئەم بینایەنین، بەڵکو میوانێکین کە لە خاڵی یەکگەیشتنی دوو جیهانی نەبینراودا دەژین.

پوختە:

جیهانی بوون یەکپارچە نییە. لە بچووکترین تەنۆلکەوە تا گەورەترین گەلەئەستێرەکان، سێ چین یان سێ جیهانی جیاواز هەن کە بە تەواوی تێکەڵ بە یەکتربوون: جیهانی وردبین (مایکرۆسکۆپی)، جیهانی ئەندامە زیندووەکان( زینده وه ره کان  وه ک مرۆڤ ، ئاژل و رووه ک )، و جیهانی کۆسمی (گەردوونی). ئەم سێ جیهانە لە ئاشتی و ئارامیدا نین، بەڵکو لە شەڕێکی بەردەوام و نەبینراودان. لەم وتارەدا، چیرۆکی ئەم شەڕە دەگێڕینەوە: لە تاعوونێک کە ئەوروپای خستە سەر ئەژنۆ، تا ئەستێرەناسێک کە دەتوانێت شارستانیەتی ئێمە لەناو ببات.

بەڵام پاڵەوانی ئەم چیرۆکە، بوونەوەرێکی بچووکە کە لە نێوان ئەم دوو بێکۆتاییەدا وەستاوە: “مرۆڤەکان”.

 

دەستپێک: سێ نهۆمی بینایەکی مەزن

بیهێنە بە خەیاڵت جیهانی بوون بینایەکی سێ نهۆمی بێت:

1. نهۆمی ژێرزەمین، جیهانی وردبینە (کوارکەکان، گەردیلەکان، ڤایرۆسەکان)؛ فراوان و قووڵ.
2. نهۆمی یەکەم، جیهانی ئەندامە زیندووەکانە (مرۆڤ، ئاژەڵ، ڕووەک)؛ نوارێکی باریک ،تەنک و شکانپۆش.
3.  نهۆمی دووەم، جیهانی کۆسمییە (هەسارەکان، گەلەئەستێرەکان)؛ فراوانێکی بێکۆتایی و بێلایەن.

 

ئایا ئەم نهۆمانە لە یەکتر جیاوازن؟     نەخێر.

• ئەوان لە کارلێکێکی بەردەوام و هەندێک جار دوژمنکارانەدان.
• هەندێک جار نهۆمی خوارەوە هێرش دەکاتە سەر نهۆمی یەکەم (وەک ڤایرۆسی کۆرۆنا).
• هەندێک جار نهۆمی یەکەم زیان بە نهۆمی خوارەوە دەگەیەنێت (وەک بەرگری دژەزیندەیی).
• و هەندێک جار نهۆمی سەرەوە هەردووکی تهدید دەکات (وەک بەریەککەوتنی ئەستێرەناس).

ئەم وتارە، چیرۆکی ئەم شەڕە نەبینراوەیە؛

شەڕێک کە تێیدا، ئێمە هەم قوربانیین، هەم بینەر، و هەم هێرشبەر.

 

بەشی یەکەم: جیهانی وردبین — خاکی ناسەقامگیری

١-١. کاتێک یاساکان عەقڵی سەلیم دەشکێنن

لە جیهانی وردبیندا، هیچ شتێک ناسەقامگیر نییە. ئەلیکترۆنێک دەتوانێت لە هەمان کاتدا لە دوو شوێن بێت. ئەم دیاردەیە کە بە “تێکەڵبوونی کوانتەمی” ناسراوە، تەنانەت ئەنیشتاینیشی سەرسام کرد. گەورەترین کێشەی ئەم جیهانە، ناسەقامگیری و ئەگەرە.

لەم چینەدا، هیچ شتێک قەتعی نییە و هەموو شتێک بە سروشت پێشبینینەکراوە.

١-٢. کارەساتی بۆشایی کوانتەمی

بۆشایی لە جیهانی کوانتەمیدا، پڕە لە لەرینەوەی وزە. بەڵام کاتێک زانایان ئەم وزەیە دەخەمڵێنن، ژمارەیەک بەدەست دێت کە ۱۰¹²⁰ ( به منای ئه وه یه که له پیش عددی یک 120 دانه سه

فر به بیت )جار زیاترە لە وزەی تاریکی بینراو لە گەردووندا. یاساکانی وردبین پێشبینی دەکەن کە جیهان دەبێت بتەقێت، بەڵام ئەمە ڕووینەداوە. بۆچی؟ هیچ کەس نازانێت.

 

 ئایا دەتوانرێت گەورەیی ١٠ بە توانی ١٢٠ بە خەیاڵ بکرێت؟

١٠ بە توانی ١٢٠ واتە ژمارە ١٠ بە ١٢٠ جار لە خۆیدا لێک بدەین؛ ئەنجامەکە دەبێتە ژمارەیەکی ١٢١ ڕەقەمی (١ و ١٢٠ سفر لە دوای خۆی). بەڵام ئایا دەروونی مرۆڤ بەڕاستی دەتوانێت ئەم گەورەییە بە خەیاڵ بکات؟ بۆ وەڵام، باشە ئەمە بە گەورەترین شتەکان کە دەیانناسین بەراورد بکەین:

• ئەستێرەکانی گەردوون: هەموو گەردوونی بینراو نزیکەی ١٠²⁴ ئەستێرەی هەیە. ژمارەکەمان لەم ژمارەیە نزیکەی ٩٦ پلەی گەورەیی (واتە ١٠⁹⁶ جار) زیاترە.
• دانە لمەکانی زەوی: نزیکەی ١٠¹⁹ تا ١٠²¹ دانە لم لەسەر زەوی هەیە؛ هێشتا ژمارەکەمان زۆر زۆر لەوە زیاترە.
• تەمەنی گەردوون: تەمەنی گەردوون نزیکەی ٤×١٠¹⁷ چرکەیە. ئەگەر لە سەرەتای گەردوونەوە هەر چرکەیەک یەک ژمارە دەژمێردایە، تا ئێستا تەنها گەیشتبوویتە نزیکەی ١٠¹⁸؛ واتە هێشتا ١٠٢ پلەی گەورەیی لە ١٠¹²⁰ دواکەوتوویت.

 چیرۆکی شەترەنج و دانەکانی گەنم

ڕۆژێک لە هیندستان، پاشایەکی لووتبەرز و دەوڵەمەند ژیانی دەکرد. پیاوێکی زانا شەترەنجی داهێنا و پێشکەشی پاشا کرد. پاشا زۆر حەزی لەم یارییە کرد و گوتی: «هەرچی بتەوێت، پێت دەدەم؛ ئەم یارییە سەرسوڕهێنەرە!»

پیاوە زاناکە گوتی: «قوربان، من زۆر شت ناوێت. تەنها تەختەیەکی شەترەنجم پێ بدەن و لەسەر خانەی یەکەم یەک دانە گەنم، لەسەر خانەی دووەم دوو دانە، لەسەر خانەی سێیەم چوار دانە، لەسەر خانەی چوارەم هەشت دانە و بەم شێوەیە تا خانەی شەست و چوارەم، هەر خانەیەک دوو ئەوەندەی خانەی پێشووی بێت.»

پاشا پێکەنی و گوتی: “ئەمە کە هیچ نییە!” و فەرمانی کرد کیسەیەک گەنم بهێنن. بەڵام کاتێک دەستیان بە ژماردن کرد، چیرۆکەکە گۆڕا:

– خانەی ١: ١ دانە

– خانەی ٢: ٢ دانە

– خانەی ٣: ٤ دانە

– خانەی ٤: ٨ دانە

– خانەی ٥: ١٦ دانە

– …

– خانەی ١٠: ٥١٢ دانە

– خانەی ٢٠: نزیکەی ٥٢٤ هەزار دانە

– خانەی ٣٠: نزیکەی ٥٣٧ ملیۆن دانە

– خانەی ٤٠: نزیکەی ٥٤٩ ملیار دانە

– خانەی ٥٠: نزیکەی ٥٦٣ تریلیۆن دانە

– خانەی ٦٠: نزیکەی ٥٧٦ کوادریلیۆن دانە

– خانەی ٦٤: نزیکەی ١٨ کوینتیلیۆن دانە (واتە ١ و ١٩ سفر لە دوای خۆی، نزیکەی ١٠¹⁹)

کاتێک گەیشتنە خانەکانی کۆتایی، کیسەکان تەواو بوون. حسابیان کرد و بینییان بۆ خانەی ٦٤ بە تەنها، زیاتر لە هەموو ئەو گەنمەی کە لە جیهاندا بەرهەم دێت پێویستە! پاشا تێگەیشت کە فێڵی لێکراوە و لە پیاوە زاناکە داوای لێبوردنی کرد.

خاڵی گرنگ: ژمارەی خانەی ٦٤ تەنها نزیکەی ١٠¹⁹ە. ئێستا بیهێنە پێش چاو ئەگەر شەترەنجێکمان هەبوایە بە ١٢٠ خانە، لە خانەی کۆتاییدا دەگەیشتینە ژمارەیەک کە ناوی ١٠ بە توانی ١٢٠ە؛ ژمارەیەک کە لە هەموو گەنمەی گەردوونیش زیاترە و ژماردنی لە تەمەنی گەردوونیش تێدەپەڕێت. چیرۆکی شەترەنج تەنها نموونەیەکی بچووکە بۆ تێگەیشتن لە گەورەیی ئەم ژمارەیە!

ئەنجام: دەروونی مرۆڤ تەنها دەتوانێت گەورەیی ئەم ژمارەیە بە بەراوردکردن تێبگات، نەک بە خەیاڵکردنی ڕاستەوخۆ. بۆیە ١٠ بە توانی ١٢٠ یەکێکە لە گەورەترین ژمارەکانی توانای بیانکردن لە پێوەرە گەردوونییەکاندا؛ ژمارەیەک کە نووسینی ١٢١ ڕەقەم دەوێت و ژماردنی لە تەمەنی گەردوونیش تێدەپەڕێت.

 

١-٣. دژایەتی زانیاری لە کونەڕەشەکاندا

کاتێک ماددە دەکەوێتە ناو کونەڕەشێکەوە، زانیارییەکانی بە ڕواڵەت لەناو دەچێت. بەڵام میکانیکی کوانتەمی دەڵێت زانیاری هەرگیز لەناو ناچێت. ستیفن هاوکینگ چەندین ساڵ لەسەر ئەم کێشەیە کارکرد و لە کۆتاییدا دانیشتەوە کە ڕەنگە هەڵەیکردبێت. ئەمە نیشان دەدات کە جیهانی وردبین، تەنانەت بۆ گەورەترین مێشکەکانی مێژوویش مەتەڵی چارەسەرنەکراوی هەیە.

١-٤. ئەندازە و مانەوەی جیهانی وردبین

ئەم جیهانە لە پێوەری پلانک (۱۰⁻³⁵ مه تر= ده بو هیزی 35ی مه م واته 10 دابه شکراوه به سه ر ده له گه ل 35 سفر ، ژماره یه کی زور زور که م) تا سنووری خانە (۱۰⁻⁵ مه تر ) درێژ دەبێتەوە؛ یانی سی پلە گەورەیی. لە لەشی هەر یەکێک لە ئێمەدا نزیکەی ۳.۸×۱۰¹³ بەکتریا دەژین. سەرهەڵدانی لە یەکەم میکرۆچرکەی تەقینەوەی گەورەوە دەستی پێکرد و مانەوەکەی سەرسوڕهێنەرە: پرۆتۆن بەلایەنی کەمەوە ۱۰³⁴  (    ده بو 34 واته ژماره 10  ) ساڵ تەمەنی هەیە. ئەم جیهانە، کۆنترین و بەردەوامترین چینە.

 

 بەشی دووەم: جیهانی ئەندامە زیندووەکان — مەیدانی شەڕ

٢-١. نەخۆشییە گشتگیرەکان

جیهانی وردبین، ڤایرۆس و بەکتریاکانیش لەخۆدەگرێت کە گەورەترین مەترسین بۆ چینی ناوەڕاست. وەبا لە سەدەی نۆزدەهەمدا بە پیسکردنی ئاو، ملیۆنان کەسی کوشت. تاعون لە سەدەی چواردەهەمدا بە گواستنەوە لە کێکەکانی سەر مشکەکان، سێیەکی ئەوروپای لەناو برد. و لە ساڵی ٢٠٢٠دا، ڤایرۆسی SARS-CoV-2 کە تەنها ١٠٠ نانۆمەتر تیرەکەی بوو ( یه ک ملیمه تر یه کسانه به یه ک ملیون نانو مه تر  ) ، هەموو جیهانی داخست. خاڵی سەرسوڕهێنەر ئەوەیە: بوونەوەرانی نادیار بە چاو، دەتوانن شارستانیەتەکان بخەنە سەر ئەژنۆ.

٢-٢. شێرپەنجە: هەڵەیەکی وردبین لە لەشدا

شێرپەنجە لە ڕاستیدا “هەڵەیەکی وردبین”ە لە DNA کە لە چینی ناوەڕاستدا دەبێتە کارەساتێک. خانەکانی شێرپەنجە یاساکانی لەش پێشێل دەکەن، خۆپەرست دەبن و هەموو لەش لەناو دەبەن.

٢-٣. ئەندازە و مانەوەی جیهانی ناوەڕاست

جیهانی ناوەڕاست لە خانەیەک (۱۰⁻⁵ مەتر) تا گەورەترین ئەندامە زیندووەکان (۱۰²  مەتر) درێژ دەبێتەوە؛ تەنها حەوت پلە گەورەیی. ئەمە تەنکترین نوارە لە نێوان سێ جیهاندا. تەمەنی تاکێکی زیندەوەر لە چەند کاتژمێرێک تا چەند هەزار ساڵێک دەگۆڕێت، بەڵام تەمەنی جۆرێک بە تێکڕا ١ تا ١٠ ملیۆن ساڵە. ئەم جیهانە، گەنجترین، تەنکترین و شکانپۆشترین چینە؛ هەمان ئەو چینەی کە ئێمە تێیدا دەژین.

بەشی سێیەم: مرۆڤ — هەم قوربانی، هەم هێرشبەر

ئێمە بە دژەزیندەوەرەکان و دژەپیسبووەکان، لە شەڕێکی ناخوازەدا لەگەڵ جیهانی وردبینداین. کاتێک بەکتریاکان دەکوژین، ئەوان دەگۆڕێن و بەرگرییان پەیدا دەکەن. ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی ئاگاداری داوە کە تا ساڵی ٢٠٥٠، بەرگری دژەزیندەیی ساڵانە ١٠ ملیۆن کەس دەکوژێت. لە لایەکی دیکەوە، بەکارهێنانی بێسنووری دژەزیندەوەرەکان میکرۆبیۆمی سوودبەخشی لەش لەناو دەبات.

بەڵام مەترسی ئێمە لێرە کۆتایی نایەت. ئێمە لە ئاستی کۆسمیشدا مەترسیدارین: زبڵی بۆشایی بە خێرایی ٢٨,٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا لە خولگەی زەویدا دەسووڕێتەوە (سەندڕۆمی کێسلەر)، دارستانەکان لەناو دەبەین و بە گۆڕانی کەشوهەوا، زەوی دەکەین بە هەسارەیەکی ناشایستە بۆ ژیان.

 بەشی چوارەم: جیهانی کۆسمی — مەترسییەک لە سەرەوە

جیهانی کۆسمی ژینگەیەکی دڕندەیە. تیشکە کۆسمییەکان دەتوانن DNAی ئێمە تێکبدەن. تەقینەوەی سوپەرنۆڤا دەتوانێت چینی ئۆزۆن لەناو ببات. بەریەککەوتنی ئەستێرەناس دەتوانێت شارستانیەتی ئێمە بسڕێتەوە و لە کۆتاییدا، مردنی گەرمیی گەردوون لە تریلیۆنان ساڵی داهاتوودا، هەموو شتێک دەگۆڕێت بۆ بۆشاییەکی سارد.

ئایا کۆسم زیان بە جیهانی وردبین دەگەیەنێت؟ بەڵێ. ئەگەر نەگۆڕە بنەڕەتییەکانی سروشت کەمێک بگۆڕێن، گەردیلەکان ناتوانن دروست ببن.

فراوانی جیهانی کۆسمی لە زەوی (۱۰⁷ مەتر) تا تیرەی گەردوونی بینراو (۸.۸×۱۰²⁶مەتره). دانیشتووانەکەی لە ٢ تریلیۆن گەلەئەستێرە پێکهاتووە. ئەم جیهانە، گەورەترین، کۆنترین و بێلایەنترین چینە.

خاڵی گرنگ: سێ جیهانەکە هەمان ئەندازەیان نییە. جیهانی وردبین فراوانترین، جیهانی ناوەڕاست تەنکترین نوار، و جیهانی کۆسمی گەورەترین مەودای هەیە. و مرۆڤ، ڕێک لەو نوارە تەنکەدا وەستاوە.

بەشی پێنجەم: سێ جیهان لە چی دەبینن؟

لە دیدی کوارکێکەوە، جیهان مەیدانێکی وزەیە و گەورەترین ئاواتیشی هاوسەنگییە کە هەرگیز تەواو نابێت. لە دیدی مرۆڤێکەوە، جیهان مەیدانی شەڕێکە کە لە خوارەوە (مایکرۆبەکان) و سەرەوە (ئەستێرەناسەکان) تهدید دەکرێت. و لە دیدی گەلەئەستێرەیەکەوە، ئێمە تەنها چینێکی تەنکی ژیانین لەسەر هەسارەیەکی بەردین؛ وەک ئێستایەک لەسەر گۆیەکی گەورە. گەلەئەستێرە ئێمە نابینێت، هەروەکو چۆن ئێمە بەکتریا نابینین. بەڵام جیاوازییەکە لەوەدایە: بەکتریا نازانێت لە لەشی ئێمەدا دەژیت، بەڵام ئێمە دەزانین لە باوەشی گەردووندا دەژین.

 وێنەی دووەم: (بەشی ناوەڕاست – جیهانی ئەندامە زیندووەکان

نوسینی ژێروێنەی دووەم: دڵۆپەیەک کە هەموو بوونەوەر لە خۆی دەگرێت

لەم وێنەیەدا، ئێمە لە دڵی دارستانێکی بەرزی زاگرۆسدا وەستاوین. سەیری ڕەگ و ڕیشەی درەختەکە بکە؛ لە ژێر خاکەکەدا، تۆڕێکی درەوشاوە لە مایکرۆبە وردەکان لە کارلێکدا لەگەڵ ڕەگەکاندا لەدایە (جیهانی خوارەوە). سەیری ئاسمانیش بکە؛ لە دڵی دڵۆپەیەکی بچووکی شەونم لەسەر گەڵایەک، وێنەی گەلەئەستێرەکان ڕەنگدانەوەی هەیە (جیهانی سەرەوە). و لە نێوان ئەمەدا، مرۆڤێکی زۆر بچووک لە ژێر سێبەری درەختەکە وەستاوە. ئەم دڵۆپە شەونمە، هێمایە بۆ خۆی ئێمە و هەسارەی زەوی. ئێمە لە مەیدانێکی شەڕی هێمندا گیریان خواردووین لە نێوان مایکرۆبەکان (لە خوارەوە) و هەڕەشە کۆسمییەکان (لە سەرەوە). بەڵام هەر ئەم نوارە تەنک و شکانپۆشە، تاکە ماڵی ئێمەیە. ئەم وێنەیە نیشان دەدات کە ژیانی ئێمە چەندە لاوازە و چەندە پێویستی بە هاوسەنگی لە نێوان ئەم دوو هێزە پێچەوانەیە هەیە. ئێمە بەشێکین لەم سروشتە و بۆ مانەوە، دەبێت ئاگاداری ئەم هاوسەنگییە ناسکە بین.

 

بەشی شەشەم: شیکاری فەلسەفی — ئایا گەردوون ئێمە دەبینێت؟

ئێمە بوونەوەرە وردەکان بە چاو نابینین. ئایا گەردوون ئێمە دەبینێت؟ “بینین” پێویستی بە چاو و مێشک هەیە. گەردوون هیچ کام لەمانە نییە. کەواتە بە مانای مرۆیی، گەردوون ئێمە نابینێت. بەڵام گەردوون تۆمارمان دەکات. ڕووناکی ئێمە لە بۆشاییدا سەفەر دەکات. ئەگەر بینەرێک ٦٥ ملیۆن ساڵی ڕووناکی لە ئێمەوە دوور بێت، ئەمڕۆ دەتوانێت دایناسۆرەکان ببینێت. یانی بینین لە گەردووندا، بینینی ڕابردووە.

بوونەوەرە وردەکانیش ئێمە نابینن، بەڵام هەستمان پێدەکەن. و لە پێچەوانەیەکی جواندا: گەردوون بە چاوی ئێمە خۆی دەبینێت. کارل ساگان گوتی: “ئێمە ڕێگایەکین کە گەردوون بە هۆیەوە خۆی دەناسێت.”

گەردوون چاوی نییە، بەڵام ئێمە چاوی ئەوین؛ و ئەمە بەرپرسیارێتی دەهێنێت، نەک شانازی.

بەشی حەوتەم: بەریەککەوتنی سێ جیهان لە مێژوودا (نموونەی کورتکراوە)

– تاعون (سەدەی ١٤): کەشتییە بازرگانییەکان، کێکە پیسەکانیان لەسەر مشکەکان لە ئاسیاوە بۆ ئەورووپا هێنا. تاعون ٢٠٠ ملیۆن کەسی کوشت، شارەکانی بەتاڵ کرد و ئابووری ڕووخاند. بەڵام بووە هۆی سەرهەڵدانی ڕێنێسانس. وانە: بەکتریایەکی نادیار دەتوانێت مێژوو دروست بکات.

– وەبا (سەدەی ١٩): شۆڕشی پیشەسازی شارەکانی پڕکرد لە دانیشتووان بەڵام ئاوڕێژی گونجاو نەبوو. وەبا لە ئاوی پیسەوە هات و ملیۆنان کەسی کوشت. جان سنۆ دۆزییەوە کە ئاو هۆکارەکەیە و بووە دامەزرێنەری ئیپیدیمیۆلۆژیی مۆدێرن. وانە: جیهانی وردبین لە ڕێگەی ئاوەوە هێرش دەکات، بەڵام زانست دەتوانێت کۆنتڕۆڵی بکات.

– کۆرۆنا (٢٠١٩): ڤایرۆسی SARS-CoV-2 لە ئاژەڵەوە بۆ مرۆڤ گواسترایەوە. ملیۆنان کەس مردن، ئابووری جیهانی ئیفلیج بوو و سنوورەکان داخران. بەڵام ڤاکسینەکان لە ماوەی ساڵێکدا دروستکران. وانە: جیهانی وردبین دەتوانێت جیهانی ناوەڕاست داخات، بەڵام هاوکاری جیهانی وەڵامی خێرا دەداتەوە.

– بەریەککەوتنی ئەستێرەناس (٦٦ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر): ئەستێرەناسێکی ١٠ کیلۆمەتری بەر زەوی کەوت. تۆز ڕۆژ هەڵپەسارد و ٧٥٪ جۆرەکان (لەوانە دایناسۆرەکان) لەناوچوون. وانە:

جیهانی کۆسمی دەتوانێت لە ساتێکدا جیهانی ناوەڕاست لەناو ببات.

وینه ی سییه م بەشی کۆتایی – جیهانی کۆسمی و بەرزەنی

نوسینی ژێر وێنەی سێیەم:ئێمە بە ئەندازەی مویەک لە بەرامبەر گەردووندا

سەیری ئەم ئاسمانی بێکۆتاییە بکە. زەوی ئێمە (لە گۆشەی خوارەوەی وێنەکە) وەک خاڵێکی شینی ساڕ و شکانپۆش دەردەکەوێت. لە بەرامبەر شکۆی گەلەئەستێرەکان، کونەڕەشەکان و ئەستێرەناسانەکان کە بە بێدەنگی بە لاماندا تێدەپەڕن، ئێمە مرۆڤەکان ئەندازەی ئەو بەکتریاین کە لە بەرامبەر لەشی ئێمەدا هەیە. لە دیدی گەردوونەوە، ئێمە هیچ گرنگییەکمان نییە و تەنانەت نابینرێین. بەڵام جیاوازییەکی گەورە هەیە: ئەو مرۆڤە بچووکەی سەر گردەکە، سەری بەرز کردۆتەوە و سەیری ئاسمان دەکات. بەکتریایەک نازانێت لە لەشی ئێمەدا دەژیت، بەڵام ئێمە دەزانین لە باوەشی گەردووندا دەژین. هەرچەندە ئێمە لە قەبارەدا بچووکین، بەڵام تاکە بوونەوەرین کە دەتوانین ئەم شکۆیە تێبگەین. ئێمە «چاوی گەردوون»ین کە سەیری خۆی دەکات. ئەم وێنەیە، هەم بەرزەنیمان پێدەڵێت و هەم یادی ئەوەمان دەخاتەوە کە هەر ئەم تێگەیشتن و هۆشیارییە، بەرپرسیارێتییەکی گەورەی خستۆتە سەر شانمان: چاودێریکردنی ئەم خاڵە شینە بچووک و جوانە.

 

بەشی هەشتەم: داهاتوو — چی چاوەڕوانی ئێمە دەکات؟

جیهانی وردبین بە “بەکتریای زەبەلاح” و ڤایرۆسە ئەندازیارییەکان تهدیدمان دەکات. جیهانی کۆسمی بە ئەستێرەناس و گۆڕانی کەشوهەوا (کە خۆمان دروستمان کردووە) تهدیدمان دەکات. و جیهانی ناوەڕاست (خۆمان) بە شەڕی ناوکی، ئەندازیاری بۆماوەیی و زیرەکی دەستکرد، مەترسییە بۆ خۆی و ئەوانی دیکە.

بەشی نۆیەم: ئەنجامی کۆتایی — ئاشتی لە شەڕی نەبینراودا

ئەم سێ جیهانە جیاواز نین، بەڵکو تێکەڵن. چارەنووسی ئێمە بەوانەوە بەستراوەتەوە:

ئەگەر مایکرۆبەکان لەناو ببەین، خۆمان لەناو دەچین.

1. ئەگەر گەردوون پشتگوێ بخەین، ئەستێرەناسەکان لەناومان دەبەن.
2. و ئەگەر هاوسەنگی بپارێزین، نەوەی مرۆڤ کۆتایی دێت.
3. ئێمە تەنها بوونەوەرین کە دەتوانین ئەم سێ جیهانە تێبگەین.
4. ئێمە نە پاشای ئەم بینایە سێ نهۆمیینە و نە دوژمنی.
5. ئێمە میوانین کە دەتوانین ماڵەکە بناسین و چاودێری بکەین.

پرسیاری کۆتایی:

ئایا ئێمە ئامادەین بەرپرسیارێتی خۆمان وەک “بوونەوەرەکانی چینی ناوەڕاست” بپەذیرین؟

وەڵامی ئەم پرسیارە، بە ئێمە بەستراوەتەوە.

 

 واتای وه شه کان به کوردی و ئنگلیزی

“گەردوون” universe.

“بینراو” visible.

“پلەی گەورەیی” order of magnitude.

“چرکە” second.

“لێکدان” multiplication.

“ڕەقەم” digit.

“سفر” zero.

“خانە” square.

“تەختەی شەترەنج” chessboard.

“کیسە” sack.

 

سەرچاوەکانی بەکارهێنراو:

1. وتە زانستییەکان: لە ستیفن هاوکینگ، کارڵ ساگان و ڕیچارد داوکینز.
2. توێژینەوەی نموونەیی: پێداچوونەوەی ورد بە تاعونی ڕەش و کۆڤید-١٩ وەک نموونەیەکی کرداری.
3. گفتوگۆی فەلسەفی: ئایا مرۆڤ مافی ئەوەی هەیە دەستوەردان لە جیهانی مایکرۆسکۆپی بکات؟ ئایا ئێمە «هێرشبەر»ین یان «بەرگریکار»؟
4. ئامار و ژمارەکان: ئاماری ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) دەربارەی بەرگری دژەزیندەیی (Antibiotic resistance) و ئاماری ناسا (NASA) دەربارەی ئەستێرەناسەکانی نزیک لە زەوی

 

1. Sender, R., Fuchs, S., & Milo, R. (2016). Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body. *PLOS Biology*, 14(8), e1002533.
2. Conselice, C. J., et al. (2016). The evolution of galaxy number density at z < 8 and its implications. *The Astrophysical Journal*, 830(2), 83.
3. Padmanabhan, T. (2003). Cosmological constant — the weight of the vacuum. *Physics Reports*, 380(5-6), 235-320.
4. Hawking, S. W. (2005). Information loss in black holes. *Physical Review D*, 72(8), 084013.
5. Kessler, D. J., & Cour-Palais, B. G. (1978). Collision frequency of artificial satellites: The creation of a debris belt. *Journal of Geophysical Research*, 83(A6), 2637-2646.
6. World Health Organization. (2019). *No time to wait: Securing the future from drug-resistant infections*.
7. (2021). *Climate Change 2021: The Physical Science Basis*.

IPBES. (2019). *Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Service