نگاه نو به درختان زاگرس
فریاد خاموش ۵۰۰ بلوط کهنسال؛ امروز روز آزمون است

امروز صبح، تصاویر و ویدیوی غمانگیزی در فضای مجازی توجهم را به خود جلب کرد. حجم فاجعه آنقدر زیاد بود که امکان دانلود و بازنشر کامل آن میسر نشد؛ به ناچار چند عکس از این رویداد تکاندهنده را در متن پیش رو قرار دادم.
بر اساس مشاهدات و گزارشهای میدانی بازدیدکنندگان، در یکی از عرصههای جنگلی زاگرس، دستکم ۵۰۰ درخت کهنسال بلوط به شکلی فاجعهبار یا از ریشه کنده شدهاند و یا تنهشان شکسته و بر زمین افتاده است. هرچند شمار دقیق، محل وقوع و گستره واقعی این رخداد هنوز به طور رسمی و شفاف از سوی متولیان اعلام نشده است، اما همین اندازه گزارش میدانی برای زاگرسی که سالهاست با خشکیدگی، آفات و بیماریها، چرای مفرط و بحران تجدید نسل دستوپنجه نرم میکند، زنگ خطری است که دیگر نمیتوان از آن گذشت.
گزارش از :✍️مهدی نورمحمدی پژوهشگر و مستندساز
@mehdi_nourmohammadi1 و@mehdinour_official
پرسشهای بنیادین؛ چه بر سر زاگرس آمده است؟
پرسش اصلی ساده، اما حیاتی است:
* چه نیرویی توانسته این درختان ۳۰۰ تا ۷۰۰ ساله را از خاک بیرون بکشد و چند متر جابهجا کند؟
* آیا با یک رخداد جوی شدید (مانند باد یا باران سیلآسا) روبهرو هستیم؟
* یا ریشهها پیشتر در اثر خشکسالی، فرسایش، فشردگی خاک، پوسیدگی و آفات تضعیف شده بودند و باد فقط آخرین ضربه را زده است؟
* چرا برخی درختان از ریشه کنده شدهاند و برخی دیگر از تنه یا شاخهها شکستهاند؟
* آیا این پدیده در جنگلهای جهان و پیشتر در جنگلهای ایران و زاگرس سابقه دارد؟
* و مهمتر از همه: وقتی این بلوطهای کهنسال از دست میروند، چه آیندهای در انتظار اکوسیستم زاگرس و مردمانش خواهد بود؟
* آیا جنگل، نسل آیندهاش را دارد؟
آ* یا زیر این درختان، نهال و زادآوری وجود دارد؟
فقر و وابستگی؛ زنجیرهای که فروپاشی زاگرس را تسریع میکند
ما نمیتوانیم این فاجعه را صرفاً از دریچه یک بحران زیستمحیطی بنگریم. واقعیت تلخ زاگرس، پیوند ناگسستنی میان تخریب طبیعت و معیشت مردمانش است. سالهاست که به دلایل مختلف، از جمله گسترش بیرویه باغات و اراضی کشاورزی، و تهیه ذغال، شاهد تخریب تدریجی و مداوم این جنگلها بودهایم.
امروز، در این شرایط سخت اقتصادی و فشار معیشتی، فقر در زاگرس به اوج خود رسیده است. هرچه فقر بیشتر گردد، وابستگی ساکنان به این جنگلها برای بقا تشدید میشود و این یعنی تسریع فروپاشی زاگرس. اطراف و اکناف این مناطق، در این تنگنای اقتصادی، به بهرهبرداری بیشتر از این سرمایههای ملی چشم دوختهاند. نمیتوان از یک روستایی که معیشتش به خطر افتاده انتظار داشت از جنگل محافظت کند، در حالی که راه دیگری برای زنده ماندن ندارد. نجات زاگرس بدون نجات معیشت حاشیهنشینان آن، امری محال است.
این اولین بار نیست؛ زخمی که به فراموشی سپرده شد
امروز، بهترین زمان برای مطالعه این پدیده است. این حادثه اگرچه تکاندهنده است، اما نادر نیست؛ چرا که پیش از این نیز حدود ۱ میلیون و ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار هکتار از این جنگلهای ارزشمند با چنین نشانههای تلخی مواجه شدهاند. اما افسوس که پس از مدتی، تب و تاب رسانهای فروکش کرد و طبق معمول، این بحران بزرگ به فراموشی سپرده شد.
امروز نباید اجازه دهیم تاریخ تکرار شود.
مطالبه ملی: حضور فوری تیمهای تخصصی در قلب زاگرس
چشمهای بینای مردم، به ویژه مردمان زاگرسنشین که خود درگیر شرایط سختِ فقر، بیکاری و گرانی هستند، از مسئولان میخواهند بیتفاوتیها را کنار بگذارند و با تلاشی مضاعف به یاری جنگل و مردمانش بشتابند.
از این رو، انتظار عمومی آن است که سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور، همراه با مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، دانشکدههای منابع طبیعی، و تیمهایی متشکل از کارشناسان آفات و بیماریها، خاکشناسی، زمینشناسی، تغییر اقلیم و سازمان حفاظت محیط زیست، بیدرنگ تیمهای میدانی مشترک به منطقه اعزام کنند. این اقدام باید پیش از آنکه نشانهها با بارشهای فصلی، چرای دام، خاکبرداری یا دخالتهای بعدی از میان بروند، صورت گیرد.
این تیم تخصصی موظف است به طور شفاف پاسخ دهد:
* علت یا علل اصلی کندهشدن و شکستن درختان چیست؟
* سهم عوامل طبیعی و عوامل انسانی در این فاجعه چقدر است؟
* وضعیت ریشه، خاک، آب زیرزمینی و آفات در این منطقه چگونه است؟
* آیا این رخداد به یک نقطه محدود است یا نشانهای از بحران گستردهتر در کل زاگرس؟
* و اصولاً چه برنامه جامعی برای حفاظت از این ثروت ملی در پیوند با توانمندسازی معیشتی جوامع محلی وجود دارد؟
درخواست افکار عمومی:
درخواست افکار عمومی این است که محل دقیق، شمار درختان، تصاویر مستند، ترکیب تیم کارشناسی، زمان بازدید و نتایج اولیه و نهایی، به صورت شفاف به اطلاع عموم برسد. گزارش بازدیدکنندگان، آغاز یک هشدار است؛ اما پاسخ نهایی باید با زبان علم و مشاهده میدانی داده شود. اگر ۵۰۰ بلوط کهنسال از دست رفته باشد، این فقط یک حادثه محلی نیست؛
پرسشی است درباره آینده زاگرس و مسئولیتی که هیچ نهادی نمیتواند از آن شانه خالی کند.

امروز روز آزمون است
آزمون برای مسئولان، برای پژوهشگران و برای همه ما.
اگر امروز برای نجات این بلوطهای کهنسال و ساماندهی معیشت مردمانش کاری نکنیم،
فردا فقط باید نظارهگر جنگلی فروپاشیده باشیم؛
جنگلی که ۴۰ درصد آب شیرین کشور و بیش از ۵۰ درصد غلات و گوشت را برای کشور و جمعیتی بالغ بر ۱۲ میلیون نفر زاگرس را فراهم مینماید.
شما در قبال نسل حاضر و نسلهای آینده این سرزمین و جامعه جهانی:
* قانوناً و شرعاً مسئول و پاسخگو هستید.
* نسل حاضر و آینده، عملکرد شما را در کارنامههای تاریخی ثبت خواهند کرد.
* بشتابید، پیش از آن که دیر شود.
محمد فتاحی
۲۹آبانماه ۱۴۰۳