جنگل های زاگرس ایران

پرسشگری

پرسشگری

(مرزِ باریکِ میانِ آزادی و اسارتِ فکری)

از:محمد فتاحی

شهریورماه 1405

مقدمه:

سکوتی که به قیمتِ جانِ خرد تمام میشود

تصور کنید جامعه ای که در آن هیچکس سؤال نمی پرسد. نه دانشجویی از استاد، نه شهروندی از حاکم، نه بیماری از پزشک، و نه حتی انسانی از خودش. چنین جامعه ای، برخلاف ظاهرِ آرام و منظمش، در واقع یک «قبرستانِ متحرک» است؛ زیرا پرسشگری، ضربانِ قلبِ تمدن و نبضِ آگاهیِ فردی است. در این مقاله، ارزشهای عمیق پرسشگری را لایه به لایه واکاوی می گرددو در مقابل، پیامدهای شومِ خاموشیِ خردمندانه را به تماشا مینشینیم.

شکل اول: آغاز پرسشگری و رهایی فکری

توضیح شکل بالا، لحظه آغاز پرسشگری و رهایی ذهن از محدودیت‌های فکری را به‌صورت نمادین نشان می‌دهد. حرکت انسان از فضای تاریک و بسته به سوی افق روشن، در کنار زنجیرهای گسسته، دیوارهای فروریخته و کتاب گشوده، بیانگر آن است که پرسشگری تنها طرح یک سؤال نیست، بلکه گامی برای عبور از تقلید، ترس، سکوت و پذیرش بی‌چون‌وچرای باورهاست. علامت پرسشِ درخشان در فضای روشن تصویر، نماد کنجکاوی، جست‌وجوی حقیقت و شهامت اندیشیدن مستقل است؛ از این رو، شکل تأکید می‌کند که آزادی فکری از جایی آغاز می‌شود که فرد بتواند در برابر دانسته‌های پیشین، ساختارهای تثبیت‌شده و حتی باورهای خود پرسش مطرح کند و آگاهانه در پی فهمی عمیق‌تر از جهان و خویشتن باشد.

بخش اول:

چرا پرسشگری، «اکسیژنِ ذهن» است؟ (ارزشها و ابعاد)

۱. گسست از کهنه و تولدِ حقیقتِ نو

پرسشگری، تیغِ جراحیِ ذهن است. هر سؤالِ بنیادین، یک برش در بافتِ باورهای کهنه ایجاد میکند تا تومورِ خرافه، تعصب و جهل، از اندیشه خارج شود. کوپرنیک پرسید: «مگر زمین مرکزِ جهان است؟» و انقلابی در اخترشناسی رخ داد. سقراط پرسید: «فضیلت چیست؟» و فلسفه متولد شد. بدون پرسش، انسان در دامِ «تقلیدِ کورکورانه» اسیر می ماند و هر آنچه به او دیکته شود، به جای حقیقت می نشیند.

پژوهشها نشان داده اند که راهبردهای پرسشگری، مانند روش سقراطی، میتواند به طور قابل توجهی مهارت های تفکر انتقادی، خوانش نقادانه و تفکر خلاق را در دانش آموزان بهبود بخشند.

۲. مهارِ قدرت و مصونیت از استبداد

تاریخ بشریت به روشنی نشان داده که استبداد با «چرا» ساقط میشود و با «چشم» تداوم می یابد. پرسشگریِ نقادانه، اهرمِ نظارتِ عمومی و سپرِ دفاعی جامعه در برابرِ دروغ پردازیهای قدرت است. وقتی خبری پخش می شود، وقتی قانونی وضع میگردد، وقتی تصمیمی گرفته میشود  اگر چرا را نپرسیم، عملاً به بردگیِ اطلاعاتی تن داده ایم.

۳. سخت ترین و مقدس ترین پرسش؛ پرسش از خود

ارزشمندترین پرسشها، آنهایی هستند که به درونِ خودمان معطوف میشوند:

من واقعاً چه احساسی دارم؟

چرا این رفتار را تکرار می کنم؟

هدفِ نهاییِ من چیست؟

این نوع پرسشگری، ریشه خودآگاهی و هویتِ اصیل است. بدون آن، زندگیِ ما صرفاً یک اجرایِ نمایشی از نقش های تحمیل شده توسط دیگران خواهد بود.

بخش دوم:

وادیِ تاریکِ نپرسیدن (پیامدهای هولناکِ خاموشی)

اگر پرسشگری، نورِ مسیر است، نپرسیدن یعنی قدم گذاشتن در مه غلیظی که هیچ کرانه ای برای ان  پیدا نیست.

پیامدهای آن را در چهار سطح میتوان بررسی کرد:

۱. پذیرشِ دروغ به جای حقیقت (فروپاشیِ معرفتی)

ذهنِ انسان، ذاتاً جای خالی را با هر چیزی پر میکند. وقتی سؤال نکنیم، اولین روایتی که به گوشمان میرسد، فارغ از هر گونه صحت، تبدیل به حقیقتِ مطلقِ ما میشود. اینگونه است که شایعه، جای تحلیل را میگیرد و نسلِ “منفعلِ باورکننده” متولد میشود که قدرتِ تشخیصِ نقد از هزل را از دست میدهند.

۲. تکرارِ تراژدیهای تاریخی (اسارتِ زمان)

جورج سانتایانا به درستی گفت: “کسانی که تاریخ را نمی آموزند، محکوم به تکرارِ آن هستند.” اما حتی آموختنِ تاریخ بدون پرسشگریِ عمیق از عللِ شکستها، فایدهای ندارند. نپرسیدنِ “چرا این اتفاق مانند جنگ رخ داد؟” یا “چرا تمدنی سقوط کرد؟”، باعث میشود ما بارها و بارها در باتلاقِ اشتباهاتِ نیاکانمان غرق شویم.

۳. بحرانِ هویت و خاموشیِ درونی (افسردگی و ازخودبیگانگی)

در سطح فردی، کسی که هرگز از ریشه های اضطراب، خشم یا شادیِ خود نمی پرسد، تبدیل به ماشینی میشود که صرفاً واکنش نشان میدهند. این زندگیِ ماشینی، منجر به پوچی، افسردگی و احساسِ بیگانگی عمیق از خویشتن میگردد؛ زیرا دیگر نمیداند اصلاً چه میخواهد.

۴. سقوطِ تمدنها در سکوتِ نقادانه

هیچ تمدنی بدون پرسشگری به اوج نرسیده و هیچ جامعه ای با خاموشیِ جمعی پایدار نمانده است. وقتی نخبگان جرأت نپرسیدن داشته باشند و عوام نیز دلخوش به پاسخهای قالبی باشند، جامعه به سمتِ زوالِ ساختاری پیش میرود که اولین نشانه اش، توقفِ تولیدِ علم و هنر است.

بخش سوم:

هنرِ پرسیدن را بیاموزیم (از چی تا چرا و چگونه)

صرفِ پرسیدن کافی نیست؛ ما به فرهنگِ پرسشگریِ مؤثر نیاز داریم.

پرسشِ خوب، پرسشی است که مفروضاتِ اساسی را به چالش بکشد.

پرسشگرِ ماهر، کسی است که حتی پاسخ های مسلم را نیز دوباره زیر ذره بین می برد و از چه میشود اگر… برای گشودنِ افقهای جدید استفاده میکند. پرسشگری، کنشی است که انگیزه های گوناگونی دارد؛ از رفع یک ناآگاهی ساده تا گشودنِ افقهای تازه در یک موضوع، یا به چالش کشیدنِ مفروضاتِ موجود.

بخش چهارم:

دو رویِ سکه در دنیای امروز

الف) کشورهای پیشرو: وقتی پرسشگری به موتورِ تعالی تبدیل میشود

۱. الگوی اسکاندیناوی؛ مدرسه‌ای که پرسش را جایگزین حافظه می نمایند.

در کشورهای اسکاندیناوی، آموزش نه به‌عنوان سیستمِ رتبه‌بندی و نمره‌دهی، بلکه به‌مثابه بستری برای پرورشِ انسان‌های اندیشمند طراحی شده است.

۲. اسرائیل؛ امروز در کلاس چه سؤالی پرسیدی؟

در اسرائیل، وقتی کودک از مدرسه به خانه برمی‌گردد، اولین سؤالِ والدین این نیست که چه نمره‌ای گرفتی؟، بلکه این است: امروز چه سؤالی پرسیدی؟ درست بر عکس مادران ایرانی  . در فرهنگِ یهودی، دانش یک فعلِ پویا تلقی می‌شوند؛ یعنی مشارکت، گفت‌وگو، کاوش و کاربست. یک وزیرِ آموزشِ پیشینِ اسرائیل تأکید کرده: “آموختنِ پرسش‌گری از کودکی، کلیدِ موفقیتِ آموزشِ نوآورانه در اسرائیل است”. شیمون پرز، رئیس‌جمهورِ اسبقِ اسرائیل، هر روز از مادرش این پرسش را می‌شنید:

ب) کشورهای عقب‌مانده:

(زندانِ اندیشه در مرزهای جغرافیایی)

در سویِ دیگرِ این طیف، کشورهایی قرار دارند که پرسش‌گری را نه یک حق، که یک تهدید می‌دانند. در این جوامع، مرزهای جغرافیایی به زندانِ اندیشه تبدیل شده‌اند و پرسشگران، به جای تشویق، با مجازات روبه‌رو می‌شوند.

بخش پنجم:

ریشه‌های علمیِ پرسشگری (شکافِ دانش و کنجکاوی)

از منظرِ علومِ شناختی و روانشناسیِ تحول، پرسشگریِ مؤثر هنگامی رخ می‌دهند که سه شرط فراهم باشند: (الف) فرد، شکافِ دانش خود را تشخیص دهد

(ب) نسبت به آن موضوع، کنجکاو باشد

(پ) به منبعِ پاسخ‌دهنده اعتماد کند.

پژوهشگران، این حالت را منطقه‌ی کاوش (zone of inquiry) نامیده‌اند؛ منطقه‌ای که در آن، پرسشها میتوانند به پیشرانِ اصلیِ تحولِ مفهومی و یادگیریِ عمیق تبدیل شوند.

تحقیقاتِ نوین نشان میدهند که پرسشگریِ فعال، نه تنها کنجکاوی را برمی‌انگیزد، بلکه میل به جست‌وجویِ اطلاعاتِ گم‌شده و به‌خاطرسپاریِ آن را نیز افزایش می‌دهند. در محیطِ آموزشی، پرسشگری به افزایشِ مشارکت، درکِ عمیق‌تر و کشفِ ایده‌هایِ جدید منجر میشوند. به‌طوری‌که در یک مطالعه، ۹۱٪ از رفتارهایِ مشاهده‌شده در کلاسِ درسِ مبتنی بر روشِ سقراطی، رفتارهایی مرتبط با تفکرِ انتقادی گزارش شده است.

توضیح شکل دوم: بلوغ پرسشگری و جامعه دانایی‌محور

شکل دوم، مرحله بلوغ پرسشگری و تبدیل آن از یک کنش فردی به یک فرهنگ اجتماعی و تمدنی را به تصویر می‌کشد. حضور هم‌زمان کودکان، جوانان و سالخوردگان در فضایی روشن و سرشار از گفت‌وگو، مطالعه و یادگیری، در کنار درخت نورانی، کتاب‌های گشوده و چشم‌انداز شهری پویا، نشان می‌دهد که جامعه پرسشگر دانش را در همه مراحل زندگی بازتولید و میان نسل‌ها منتقل می‌کند. در چنین جامعه‌ای، سؤال‌کردن نه نشانه ناآگاهی یا مخالفت، بلکه ابزاری برای یادگیری، نقد سازنده، حل مسئله و مشارکت اجتماعی است. پیام اصلی تصویر آن است که وقتی پرسشگری به یک ارزش عمومی تبدیل شود، می‌تواند زمینه رشد علمی، خلاقیت، مدارا، مسئولیت‌پذیری و اصلاح مستمر نهادهای اجتماعی را فراهم کند و از رهگذر گفت‌وگو و آگاهی، آینده‌ای پویاتر و انسانی‌تر بسازد.

 نتیجه گیری:

خاموشی، بزرگترین خیانت به عقلِ بشر است

پرسشگری، یک کالای لوکسِ آکادمیک نیست؛ یک ضرورتِ عینی برای بقایِ زیستیِ خردمندانه است. جامعه‌ای که پرسشگری در آن ریشه دوانده باشد، هرگز به خوابِ گرانِ جهل فرو نمی‌روند، حاکمانش را به پاسخگویی وامی‌دارند، و افرادش را از تباهیِ هویتی نجات می‌دهند.

در مقابل، نپرسیدن، نه یک رفتارِ بی‌ضررِ محافظه‌کارانه، که یک خیانتِ فعال به جوهره انسانیت است. بیاییم برای نجاتِ خود و آینده‌مان، دوباره “چرا” بگوییم؛ زیرا تنها در سایه پرسش است که پاسخ‌های شایسته زیستن، متولد می‌شوند.

و این فراخوان برای پرسشگری و دانش‌جویی، نه یک توصیه‌ی مدرن یا وارداتی، که ریشه در کهن‌ترین و اصیل‌ترین آموزه‌های الهی دارد. پیامبر اسلام (ص)، که خود بر بالاترین قله‌های معرفت و حکمت تکیه زده بوند، با جمله‌ای گهربار، مرزهای زمان و مکان را در هم می‌نوردید و طلب دانش را از گاهواره تا گور، فریضه‌ای همیشگی می‌شمارد: “زگهواره تا گور دانش بجوی“.  این سخن، تأکیدی است بر اینکه پرسشگری و آموختن، با تولد آغاز و تا واپسین دم حیات ادامه می‌یابند و هیچ دوره‌ای از زندگی، انسان را از این وظیفه‌ی مقدس معاف نمی‌دارند.

این توصیه، فراتر از یک سفارش اخلاقی، راهبردی عملی برای عبور از جهل و تعصب است. در روایتی دیگر، آن حضرت افق‌های این سفر معرفتی را حتی فراتر می‌گشایند و می‌فرمایند: “دانش را بجویید، حتی اگر در چین باشد“.  این جمله، به روشنی بر دو اصل بنیادین تأکید دارند:

نخست، بی‌توقفی حقیقت‌جویی و عدم توقف در مرزهای شناخته‌شده

دوم، نفی هرگونه تعصب مکانی و نژادی در مسیر علم‌آموزی. در جهانی که مرزهای جغرافیایی به زندان اندیشه بدل شده‌اند، این روایت، چراغی فرا راه ماست تا برای رسیدن به حقیقت، هرگونه محدودیت فکری و مکانی را در هم بشکنیم و به اسارت مرزها و سنت‌های خشک، تن ندهیم.

پرسشگری، نه تنها ابزاری برای مهار قدرت و رسیدن به خودآگاهی است، بلکه بنیادی‌ترین دستورالعمل دین مبین اسلام برای زیستن یک زندگیِ آگاهانه و پویاست. پیامبر اسلام (ص) با این احادیث، به ما یادآوری می‌کنند که خاموشی در برابر جهل، نه تنها یک اشتباه راهبردی، که مخالفت با جوهره تعالیم آن بزرگواران است. خردورزی حقیقی، در سایه‌ی پرسشگری و دانش‌جوییِ مستمر معنا می‌یابند و این، رسالت ابدی هر انسانِ آزاده‌ای است.

 منابع مورد استفاده :

5 – مطهری، مرتضی. ده گفتار. ص ۱۵۹.