هەناسەکانی زاگرۆس پێویستیان بە ئێمەیە
(دوای هەموو هەوراز و نشێوێک)
محەمەد فەتاحی
جوزه ردانی 2726
گەڕانەوەمان دوای سێ مانگ بێدەنگی…
سێ مانگ دووری…
سێ مانگ سەرگەردانی……
وە ئەوە دەنگێکە بۆ دارستانەکانی زاگرۆس لێدەدات.
سەرەتا لە دڵەوە داوای لێبوردن لە هەموو خوێنەرانی خۆشەویست دەکەم،
خۆشەویستانی سروشت،لایەنگران و هاوەڵانی بەردەوامی دارستانەکانی زاگرۆس.
داخستنی درێژخایەنی ئینتەرنێت لە ئێران، پەیوەندی دۆستانەمان لەگەڵ ئێوە ، بۆ ماوەی سێ مانگ پچڕا.
ئەم کوژانەوەی ئینتەرنێتیش زۆر قورس و تال بوو بۆ ئێمە.
ئەمڕۆ زۆر خۆشحاڵین کە ئینتەرنێت گەڕایەوە و ئەم دەرفەتە بەنرخە بە ئێمە دراوە.
ئێمە گەڕاینەوە و بە هەمان خۆشەویستی و پابەندبوون وەک جاران،
بەڵام بە پاڵنەرێکی قووڵتر و ئیرادەیەکی بەهێزتر، درێژە بە ڕێگای ڕابردوومان دەدەین.
دارستانەکانی زاگرۆس،
ئەو پیرە بەرز و چەقبەستووانەی مێژووی ئەم خاکە،
هێشتا وەستاون؛
بریندار و تینوو و ماندوو، بەڵام سەربەرزن.
هەرچەندە لە سەدەی ڕابردوودا ، تورو ، داس ، اره موتوری و سوتاندن زیاتر لە باران بەسەریاندا کەوتووە،
بەڵام، هێشتا هەناسە دەدەن و هێشتا تۆوی هیوا لە دڵی خاکدا بە زیندووی دەهێڵنەوە.
شکل شماره 1 در بالا زاگرس مهمترین تولید کننده منابع آبی کشور
زاگرۆس تەنیا کۆمەڵێک دار یان درەخت نییە؛
زاگرۆس ڕۆحی زیندووی ئەم خاکەیە.
گرنگترین بەرهەمەکانیان، بەهۆی قووڵی ڕەگەکانیان لە خاکدا،
پایەی ژیان ، ئاو ، خاک و داهاتووی هەموومانن.
ئەگەر ئەم درەختانە یەک بە یەک بکەونە خوارەوە، تەنها چەند درەختێک نامرن.
کانیاو کانی ئاو وشک دەبێتەوە،
خاکی بەپیت دەفڕێت،
لافاوی وێرانکەر لە شاخەکانەوە دادەبەزێت،
هەژاری و کۆچ بە ناچاری وەک خەنجەر، دادەبەزن بۆ ناو دڵی گوند و شارەکان،
وە نەوەکانی داهاتوو ڕووبەڕووی خاکێکی سووتاو و ڕووخاو دەبنەوە،
تینوو ، بێ بەزەیی و تۆزاوی.
شکل شماره 3 سیل در لرستان سال 98 و خسارات وارده به جاده ها و تاسیسات ( عکس از ایران امروز )
هەموو درەختێک، دڵێکی لێدەر ، لە سنگی زەویدایه.
هەموو لقێک هەناسەیە بۆ منداڵانی سبەینییه.
هەموو دار برو یکی کۆن دایکێکی بەخشندە و بێدەنگە،
کە بۆ چەندین سەدە بەبێ هیچ چاوەڕوانییەک ، ژیان ، ئۆکسجین ، سێبەر و ئارامی بەخشیوە.
بەڵام ئاخ بۆ ئەوانەی، درەختی ژیانبەخش و زیندوو لەناو دەبەن.
بۆ بەدەست هێنانی هێکتارێک زەوی بێ بەرهەم ، یان بڕە پارەیەکی کەم.
لەگەڵ هەر لێدانێکدا ،دەنگێکی ئاه و ئازاربەخش ، لە جەستەی دار بروکانا ، بەرز دەبێتەوە؛
ئازارێکی قووڵ کە ئەگەر گوێمان هەبێت بە باشی ده ی بیبیستین.
درەختیک کە هاوار دەکات، برینەکانی هێواش هێواش ژیانی دەگەڕێننەوە سەر زەوی.
ئایا ئەگەر کەسێک بە ته ورو و ته ووراس ،منداڵەکانت یان دایکت به کوژیت ، بە هێمنی دادەنیشیت؟
ئایا تۆ لەم کارە قێزەون و نامرۆڤانە و وێرانکەرە ناترسیت؟
ئەم قاچاخچییانه ی دارستانه کان، پەیمان شکێن و تێکدەری سروشتن،
ئایا لێکەوتە تاڵ و درێژخایەنەکانی لە چاوە تینووەکان و داهاتوویەکی تاریکی نەوەی داهاتوودا نابینن؟
شکل شماره 4 قطع درختان سالم زاگرس برای گسترش اراضی کشاورزی
- ئەم کەسانە ،ئەوانەن کە بە دەستی خۆیان، ئەمانەتی ئیلاهی و میراتی نەتەوەیی لەناو دەبەن.
- گەشەپێدەر نین،
- بەڵام تاڵانچییە بێدەنگەکانی ئەم خاکە ن.
- مێژوو ناویان لە لیستی تێکدەرەکاندا تۆمار دەکات
- وە هیچ سەروەت و سامانێک کە لە تاڵانی سروشت بەدەست هاتبێت ، بەردەوام نابێت.
وە هیچ سامانێکی کەم لە ئازارەکانی سروشت بەدەست نەهێنرێت،
- وە ڕۆح و جەستەیان لە ئازاری بەردەوامدا دە مینیته وه .
بزانە دارەکانی زەوی یادەوەرییەکی مێژوویی وردیان هەیە
- هەر زیانێک بە گەشەی ساڵانە یان خولەکانی ساڵانەیان بگات، بۆ چەندین سەدە دەمێنێتەوە و مێژوونووسان و شوێنەوارناسان شوێنەواری ڕووداوەکانی ڕابردوویان لێ دروست دەکەنەوە.
- دەڵێن چەند جار ئاگر یان ئافات و نه خوشیا یان وشکەساڵی دوچار بوون …
- برانن داره کان هەرگیز برینەکانیان لەبیر ناکەن.
درەختەکان بوونەوەرێکی زیندوو، سوودبەخش، شەریف، چەوساوە و لێبوردون .
هەوامان پاک دەکەنەوە،
خاک لە باوەش دەگرن،
کانیاوەکان بە زیندووی دەهێڵنەوە،
وە پێشڕەوی بیابانەکان ڕادەگرن.
دارستان تەنیا ماڵی دارەکان نییە؛
- شوێنی ژیانی هەزاران ئاژەڵە:
- ئەو سمورانه ی کە باخەوانە بێدەنگەکانی داهاتوون،
- باڵندەی گۆرانیبێژ ه کان ، وەکو که وو ، و بولبول …،
- ڕێوی ، دوپشک ، ورچ ،گورگ و هەموو جۆرە مێروویەکی بچووک و گەورە
- کۆکردنەوەی ئەم گیاندارانە سووڕەکانی ژیان و بەردەوامی و مانەوەی سروشت گەرەنتی دەکات.
- بڕینی دارێک واتە وێرانکردنی ماڵی هەزاران بوونەوەری بێتاوان و بەخشندە…..
عکس شماره 5نمایی از یک اکوسیستم زنده و سرحال
ئەمڕۆ زاگرۆس بریندارە، بەڵام هیوا هەر زیندووە.
- هیوا لە دەستی ئەو دایکانەدایە کە نەمام دەچێنن،
- لە چاوی ئەو گەنجانەی سروشتیان خۆشدەوێت،
- وە لە دڵی کۆمەڵە ژینگەپارێزەکاندا کە بە خۆشەویستی و دەستی بەتاڵ پارێزەری سامانە سروشتییەکانن.
- ڕزگارکردنی زاگرۆس ئیتر ئەرکی دامەزراوەیەک و حکومەتێک نییە؛
- وە تۆمارەکانی چەند دەیەی ڕابردوو دەریانخستووە کە کاریگەر نین.
- ئەمە ئەرکێکی مرۆیی و نەتەوەیی و ئەخلاقییە بۆ هەموومان.
ئەم ماڵپەڕە پردێکە لە نێوان زانست و خەڵکدا: www.westforests.ir
لە نێوان توێژینەوە و پراکتیکدا،
لە نێوان ئەزموونی جیهانی و ئازارە ڕاستەقینەکانی زاگرۆس.
ئێمە هاتوین جارێکی تر عاشق بین؛
ئێمە عاشقی: بۆنی خاکی دوای بارانین
ئێمە عاشقی : خۆشەویستی ده نگی باڵندە کانین،
ئێمە عاشقی :خۆشەویستی سێبەری دارستانەکان، بەسەر منداڵەکانمان داین.
ئێمە بە گەرمی بانگهێشتی هەمووتان دەکەین بۆ بەشداریکردن لە کەمپەینی “دەست لە ناو دەست دارستانه کان “.
. هەموو پەیامێک، پێشنیارێک،
ئەزموون یان تەنانەت ڕەخنەی بنیاتنەر زۆر بەنرخە بۆ ئێمە.
تکایە کۆمێنت و نامە بەنرخەکانتان بۆ بنێرن
بۆ ئەوەی پێکەوە بتوانین باشترین ناوەڕۆک و هۆشیاری پێشکەش بە خوێنەرانی ئازیزمان بکەین.
ئەگەر ئەمڕۆ پێکەوە بوەستین،
ئەگەر هەموو مرۆڤێک خۆی بە پارێزەری دارێک بزانێت
و هەر گوندێک بببتە قەڵای پاراستن و نۆژەنکردنەوە،
زاگرۆس جارێکی تر پێدەکەنێت،
جارێکی تر سەوز دەبێتەوە
و جارێکی تر هەناسە یه داده ته وه.
وە هەموو ژیانمان ئارامی دەدۆزێتەوە.
لە قوڵایی ئەم شاخە بە رزانه ی زاگرۆسدا،
هێشتا داره کان ، بە درێژایی مێژووی ئەم خاکە بەرز ویستاون.
سەیری ئێمە دەکەن
و هێشتا هیوا لە دڵماندا زیندوو ده که نه وه ،
با مرۆڤ بین.
با جارێکی تر نەهێڵین زاگرۆس بمرێت.