انواع تفکر پیچیده

انواع تفکر پیچیده

( با کاربرد در امور آموزشی ، تحقیقاتی ، اجرایی..)

از: محمد فتاحی

آذرماه  1404

 

مقدمه :

در دنیای پرتلاطم امروز، جایی که چالش‌هایی مانند بحران‌های جهانی، پیشرفت‌های فناوری و مسائل اجتماعی پیچیده ما را احاطه کرده‌اند، تفکر پیچیده به عنوان یک ابزار قدرتمند برای نوآوری و حل مسائل ظاهر شده است. بر اساس گزارش‌های اخیر، بیش از ۸۵ درصد از رهبران کسب‌وکار بر این باورند که تفکر پیچیده کلیدی برای مقابله با مشکلات چندبعدی است (1). تفکر پیچیده به توانایی تحلیل مسائل از زوایای گوناگون، درک روابط متقابل بین عناصر مختلف و حل مسائل چندبعدی اشاره دارد (2). این نوع تفکر در مقابل تفکر خطی قرار می‌گیرد و برای مواجهه با مسائل پیچیده و چندوجهی در دنیای واقعی ضروری است. ترکیب انواع تفکر پیچیده می‌تواند به حل مسائل پیچیده و تصمیم‌گیری‌های مؤثر کمک کند. در ادامه، ابتدا به تفاوت تفکر خطی و پیچیده و تاریخچه آن‌ها می‌پردازیم، سپس انواع اصلی تفکر پیچیده را بررسی کرده و کاربردهای آن‌ها در حوزه‌های آموزش، تحقیقات، اجرا و برنامه‌ریزی را با مثال‌هایی توصیف می‌کنیم.

تصویر نمادین بالا  چند شبکه انتزاعی را نشان و  انواع تفکر پیچیده را به صورت یک سیستم یکپارچه و پویا به تصویر می‌کشند.

تفاوت تفکر خطی و پیچیده :

تفکر خطی (Linear Thinking) بر اساس روابط علت و معلولی ساده عمل می‌نمایند، جایی که هر مسئله

به اجزای جداگانه تقسیم و با راه‌حل‌های گام‌به‌گام و مستقیم پیگیری می‌شوند. این رویکرد بر تمرکز بر جزئیات خاص و نادیده گرفتن روابط پیچیده تأکید دارند و اغلب برای مسائل ساده و قابل پیش‌بینی(3) مناسب هستند.

در مقابل آن ، تفکر پیچیده (Complex Thinking) بر درک سیستم‌های یکپارچه، روابط متقابل و تأثیرات غیرخطی تمرکز دارند. این نوع تفکر مسائل را به عنوان شبکه‌ای از عوامل وابسته می‌بینند و برای حل مشکلات چندبعدی و غیرقابل پیش‌بینی طراحی شده اند، جایی که تغییرات در یک بخش می‌تواند اثرات زنجیره‌ای ایجاد (5و6) نمایند.

شکل شماره2 تفکر خطی و پیچیده 

سابقه و تاریخچه تفکر خطی و پیچیده :

تفکر خطی ریشه در فلسفه یونان باستان دارد، جایی که متفکرانی مانند ارسطو بر منطق علت و معلولی تأکید داشتند. این رویکرد در دوران روشنگری و انقلاب صنعتی تقویت شد، زیرا تمرکز بر فرآیندهای مکانیکی و(8و7)  خطی برای پیشرفت‌های فنی مناسب بود .

در قرن بیستم، با ظهور نظریه سیستم‌ها توسط افرادی مانند لودویگ فون برتالانفی در دهه ۱۹۴۰، تفکر پیچیده شکل گرفت. این نظریه بر سیستم‌های باز و روابط متقابل تأکید داشت و بعدها با تئوری آشوب و پیچیدگی (مانند کارهای ایلیا پریگوژین در دهه ۱۹۷۰) تکمیل شد، که غیرخطی بودن و وابستگی‌های پیچیده (10و9)را برجسته کردند .

انواع تفکر پیچیده:

1-تفکر سیستمی (Systems Thinking):

این نوع تفکر بر درک سیستم‌ها به عنوان یک کل تمرکز دارد و به جای تمرکز بر (11)  اجزای جداگانه، روابط متقابل و تأثیرات متقابل بین اجزا را بررسی می‌نمایند .  به عنوان مثال: درک تأثیر تغییرات آب و هوایی بر اقتصاد، جامعه و محیط زیست.

۲. تفکر انتقادی (Critical Thinking):

تفکر انتقادی شامل تحلیل منطقی، ارزیابی شواهد و استدلال برای رسیدن به نتیجه‌گیری‌های معتبر است. این نوع تفکر به افراد کمک (12) تا از تعصبات و پیش‌فرض‌ها دوری و تصمیمات بهتری بگیرند.  به عنوان مثال: ارزیابی صحت اطلاعات در رسانه‌های اجتماعی.

۳. تفکر خلاق (Creative Thinking):

تفکر خلاق به تولید ایده‌های جدید، نوآوری و یافتن راه‌حل‌های غیرمعمول برای مسائل پیچیده می‌پردازد. این نوع تفکر اغلب با تفکر واگرا همراه و به ا فراد اجازه میدهند به جای تمرکز بر یک راه‌حل، چندین راه‌حل(13) ممکن را بررسی نمایند. به عنوان مثال: طراحی یک محصول جدید با ویژگی‌های منحصر به فرد.

۴. تفکر استراتژیک (Strategic Thinking):

این نوع تفکر بر برنامه‌ریزی بلندمدت، پیش‌بینی نتایج و تصمیم‌گیری‌های هوشمندانه برای دستیابی به اهداف کلان تمرکز دارند. تفکر استراتژیک شامل تحلیل محیط داخلی و خارجی، شناسایی فرصت‌ها و تهدیدها (تحلیل SWOT) و تعیین(14) مسیرهای اقدام است . به عنوان مثال: توسعه یک استراتژی بازاریابی برای ورود به بازارهای جدید.

۵. تفکر تحلیلی (Analytical Thinking):

تفکر تحلیلی شامل شکستن مسائل پیچیده به اجزای کوچکتر، بررسی هر جزء و درک روابط بین آنهاست. این نوع تفکر به افراد کمک(15)  تا مسائل را به صورت ساختاریافته حل گردند . به عنوان مثال: تحلیل داده‌های مالی برای شناسایی روندهای کسب‌وکار.

۶. تفکر انتزاعی (Abstract Thinking):

تفکر انتزاعی به توانایی درک مفاهیم غیرملموس، ایده‌ها و الگوهای کلی اشاره دارند. این نوع تفکر برای حل مسائل(16) نظری و مفهومی ضروری است . به عنوان مثال: درک مفاهیم فلسفی یا ریاضیات پیشرفته.

۷. تفکر تطبیقی (Adaptive Thinking):

این نوع تفکر به توانایی سازگاری با شرایط جدید، تغییرات غیرمنتظره و محیط‌های پیچیده اشاره دارند. تفکر تطبیقی برای مواجهه (17)با عدم قطعیت‌ها و تغییرات سریع ضروری است . به عنوان مثال: تطبیق استراتژی‌های کسب‌وکار با تغییرات بازار.

۸. تفکر چندوجهی (Multidimensional Thinking):

تفکر چندوجهی به توانایی بررسی مسائل از زوایای مختلف و در نظر گرفتن عوامل متعدد (اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و غیره) اشاره دارند. این(18) نوع تفکر برای حل مسائل پیچیده و چندبعدی مفید است . به عنوان مثال: تحلیل تأثیرات یک سیاست عمومی بر گروه‌های مختلف جامعه.

۹. تفکر طراحی (Design Thinking):

تفکر طراحی یک رویکرد انسان‌محور برای حل مسائل است که بر همدلی، آزمایش و تکرار ایده‌ها تمرکز دارند. این نوع تفکر اغلب در(19) طراحی محصولات و خدمات جدید استفاده می‌شود . به عنوان مثال: طراحی یک اپلیکیشن کاربرپسند با در نظر گرفتن نیازهای کاربران.

۱۰. تفکر کل‌نگر (Holistic Thinking):

تفکر کل‌نگر به درک کل سیستم و تأثیرات متقابل بین اجزای آن می‌پردازند. این نوع تفکر به (20)جای تمرکز بر جزئیات، به تصویر بزرگتر توجه مینمایند . به عنوان مثال: درک تأثیرات جهانی شدن بر اقتصاد محلی.

۱۱. تفکر واگرا (Divergent Thinking):

تفکر واگرا به تولید ایده‌ها و راه‌حل‌های متعدد برای حل یک مسئله اشاره دارند. این نوع تفکر اغلب در مراحل اولیه (21) حل مسئله و خلاقیت استفاده می‌شوند . به عنوان مثال: تولید ایده‌های مختلف برای یک کمپین تبلیغاتی.

۱۲. تفکر همگرا (Convergent Thinking):

تفکر همگرا به انتخاب بهترین راه‌حل از میان گزینه‌های موجود اشاره دارند. این نوع تفکر اغلب پس از تفکر واگرا(22 ) استفاده می‌شود . به عنوان مثال: انتخاب بهترین استراتژی از میان چندین گزینه پیشنهادی.

کاربردهای انواع تفکر پیچیده :

انواع تفکر پیچیده در حوزه‌های مختلف کاربرد داشته و می‌توانند به صورت ترکیبی استفاده شوند. در ادامه، کاربردها در آموزش، تحقیقات، اجرا و برنامه‌ریزی با مثال‌هایی(24و23) برای برخی انواع کلیدی توصیف میگردند .

• در آموزش: تفکر انتقادی برای ارزیابی منابع در کلاس‌های درس استفاده می‌شوند، مثلاً دانش‌آموزان اخبار جعلی را تحلیل می نمایند. تفکر خلاق در پروژه‌های هنری یا حل مسئله تشویق می‌شوند، مانند طراحی مدل‌های(25 ) پایدار برای محیط زیست .. تفکر سیستمی در برنامه‌های درسی برای درک اکوسیستم‌ها اعمال می‌شوند.
• در تحقیقات: تفکر تحلیلی برای تجزیه داده‌ها در مطالعات علمی ضروری است، مثلاً تحلیل داده‌های ژنتیکی در زیست‌شناسی. تفکر استراتژیک در برنامه‌ریزی پروژه‌های تحقیقاتی بلندمدت استفاده می‌شوند، مانند پیش‌بینی ( 26)تأثیرات پژوهش بر سیاست‌ها . تفکر تطبیقی برای سازگاری با یافته‌های جدید در تحقیقات تجربی مفید است.
• در اجرا (Implementation): تفکر طراحی برای اجرای پروژه‌های کاربرمحور به کار می‌روند، مثلاً توسعه اپلیکیشن‌های آموزشی با آزمایش تکراری. تفکر همگرا در انتخاب بهترین روش اجرا از گزینه‌ها استفاده می‌شوند، مانند انتخاب( 27) ابزارهای بهینه در پروژه‌های مهندسی .
• در برنامه‌ریزی: تفکر استراتژیک برای برنامه‌ریزی شهری با تحلیل SWOT اعمال می‌شوند، مثلاً برنامه‌ریزی برای شهرهای هوشمند. تفکر چندوجهی در برنامه‌ریزی سیاست‌های عمومی برای در نظر گرفتن عوامل ( 28) اجتماعی و اقتصادی مفید است.

شکل شماره 3 تصویر نمادین از حباب‌های رنگی با آیکون‌های مرتبط با انواع تفکر را نشان می‌دهند و با هم شبکه‌ای پویا و خلاقانه تشکیل می‌دهند.

نتیجه‌گیری :

در نهایت، انواع تفکر پیچیده نه تنها ابزارهایی برای حل مسائل فردی هستند، بلکه پایه و اساس پیشرفت جوامع در دنیای امروز به شمار می‌روند. با ترکیب این تفکرها، می‌توان به چالش‌هایی مانند پایداری محیط زیستی، نوآوری technological و عدالت اجتماعی پاسخ داد. کاربردهای آنها در دنیای امروز شامل آموزش (برای پرورش نسل آینده)، کسب‌وکار (برای استراتژی‌های رقابتی)، سیاست‌گذاری (برای تصمیم‌گیری‌های فراگیر) و حتی زندگی روزمره (برای مدیریت تغییرات) است. تحقیقات اخیر نشان می‌دهند که توسعه این مهارت‌ها (29 ) می‌تواند بهره‌وری را تا ۳۰ درصد افزایش دهند .

بنابراین، سرمایه‌گذاری بر روی آموزش و تحقیقات تفکر پیچیده، کلیدی برای آینده‌ای روشن‌تر است.

منابع مورد استفاده :

1. Humane Education. (2025). The 4 Components of Solutionary Thinking. https://humaneeducation.org/the-4-components-of-solutionary-thinking-critical-systems-strategic-creative/
2. (Recent). Comparison of Perceived Achievement of Complex Thinking. https://www.mdpi.com/2076-0760/14/1/42
3. Scott Miker. Linear Thinking Versus Systems Thinking. https://www.scottmiker.com/linear-thinking-versus-systems-thinking
4. The Systems Thinker. Making the Jump to Systems Thinking. https://thesystemsthinker.com/making-the-jump-to-systems-thinking/
5. Daniel Philip Johnson. From Linear to Systems Thinking. https://danielphilipjohnson.com/blog/from-linear-to-systems-thinking-solving-complex-tech-challenges
6. Heart of the Art. Linear to Complex. https://www.heartoftheart.org/?p=4684
7. Linear vs Systematic Thinking. https://medium.com/@anastasiasvets/linear-vs-systematic-thinking-59c5e7233747
8. Society for U.S. Intellectual History. What Is Linear Thinking? https://s-usih.org/2007/06/what-is-linear-thinking-logic-george/
9. A Brief History of Systems Science, Chaos and Complexity. https://medium.com/age-of-awareness/a-brief-history-of-systems-science-chaos-and-complexity-d9198b1a198d
10. The Cynefin Co. Systems Thinking & Complexity. https://thecynefin.co/systems-thinking-complexity/
11. Humane Education. (2025). The 4 Components of Solutionary Thinking. https://humaneeducation.org/the-4-components-of-solutionary-thinking-critical-systems-strategic-creative/
12. (2025). Determining Factors for the Development of Critical Thinking. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12193751/
13. Creative Learning. Definitions Capsule PDF. https://www.creativelearning.com/~clearning/images/freePDFs/Definitions_Capsule.pdf
14. Salience Learning. (2019). Three Types of Thinking. https://saliencelearning.com/insights/three-types-of-thinking/
15. (2022). 7 Types of Thinking. https://www.masterclass.com/articles/types-of-thinking
16. Magnetic Memory Method. The 10 Main Types Of Thinking. https://www.magneticmemorymethod.com/types-of-thinking/
17. (2025). 7 Styles of Thinking. https://www.linkedin.com/posts/dalia-salman-5380b31ab_7-styles-of-thinking-different-problems-need-activity-7374003239547125760-SHKP
18. (Recent). Comparison of Perceived Achievement of Complex Thinking. https://www.mdpi.com/2076-0760/14/1/42
19. (2022). 7 Types of Thinking. https://www.masterclass.com/articles/types-of-thinking
20. (2025). 7 Styles of Thinking. https://www.linkedin.com/posts/dalia-salman-5380b31ab_7-styles-of-thinking-different-problems-need-activity-7374003239547125760-SHKP
21. Two Thinking Caps: Divergent and Convergent Thought. https://go.mccombs.utexas.edu/thinking-caps-TEE-Blog.html
22. Two Thinking Caps: Divergent and Convergent Thought. https://go.mccombs.utexas.edu/thinking-caps-TEE-Blog.html
23. Facilitating Complex Thinking. https://pressbooks.pub/uwgedpsych/chapter/facilitating-complex-thinking/
24. Complexity and Systems Thinking Models in Education. https://www.researchgate.net/publication/335238565_Complexity_and_Systems_Thinking_Models_in_Education_Applications_for_Leaders
25. Reading Rockets. How to Increase Higher Order Thinking. https://www.readingrockets.org/topics/comprehension/articles/how-increase-higher-order-thinking
26. Complex Systems and Education. https://necsi.edu/complex-systems-and-education-cognitive-learning-and-pedagogical-perspectives
27. Complex Systems and Education. https://necsi.edu/complex-systems-and-education-cognitive-learning-and-pedagogical-perspectives
28. 5 Ideas for Developing Real-World Thinking Skills. https://www.ascd.org/el/articles/5-ideas-for-developing-real-world-thinking-skills
29. (2025). Determining Factors for the Development of Critical Thinking. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12193751/